Informacja o szlakach

Cystersi na Pomorzu

OPACTWO BUKOWSKIE
Na Pomorzu Środkowym początki osiedlania się Cystersów sięgają drugiej połowy XIII w. Do Bukowa Morskiego (z Dargun w Maklemburgii) sprowadził ich książę gdański Świętopełek II. Dokładna data przybycia nie jest znana. Dzięki nadaniom książęcym (pierwsze w latach 1248-1253) Cystersi zgromadzili tu ogromne obszary ziemi. Ich własnością w ciągu XIII w. było 21 wsi i prawie 342 km kw. w ówczesnym księstwie gdańskim oraz 87 km kw. w księstwie zachodniopomorskim. Sukcesywnie powiększali areał upraw i osadzali nowe wsie oraz zakładali parafie. Zajmowali się jednak nie tylko uprawą roli, ale też różnymi rzemiosłami a także - ze względu na dostępne tu pokłady gliny - produkcją cegieł. Położenie i warunki naturalne sprzyjały rybołówstwu morskiemu
i jeziornemu. Cystersi posiadali też liczne młyny i warzelnię soli w Kołobrzegu oraz prawo wydobywania rud. Zakładali liczne karczmy oraz korzystali z praw łowieckich. Rozwinęli przetwórstwo drewna z klasztornych lasów.
Na przybrzeżnych wodach jeziora Bukowo Morskie, w rejonie ujścia rzeki Bukówki-Młynówki i wsi Bukowo Morskie znajdowały się prawdopodobnie urządzenia portowe zbudowane przez Cystersów bukowskich. Upadek klasztoru cysterskiego w Bukowie Morskim nastąpił w pierwszej połowie XVI w., podczas wprowadzania reformacji na Pomorzu. W 1535 r. ostatni opat bukowski Henryk Kress rozwiązał konwent i złożył dymisję.

KLASZTOR W ŻARNOWCU
Klasztor sióstr Cysterek pod wezwaniem Matki Bożej i św. Urszuli ufundował ok. 1235 r. opat Cystersów z Oliwy. Aż do czasu przekazania klasztoru benedyktynom (1589 r.) fundacja była bardzo zależna od Oliwy - konwent żarnowiecki nie miał własnej ksieni, tylko przeoryszę mianowaną przez opata oliwskiego. Wiele też przywilejów średniowiecznych było udzielonych wspólnie dla obu klasztorów. Konwent żarnowiecki liczył około 30 Cysterek różnej narodowości. W XV w. do klasztoru należało: 9 wsi, 3 przysiółki, 2 jeziora, a folwark żarnowiecki w XVI w. liczył 200 ha uprawianej ziemi. Zakonnice prowadziły szkołę dla dziewcząt z rodzin szlacheckich i szpital. Wskutek reformacji oraz malejącej gospodarności klasztor wyludnił się i podupadł. Wówczas, w r. 1589, biskup włocławski Hieronim Rozdrażewski wyjął klasztor z pod władzy Cystersów oliwskich i przekazał benedyktynom kongregacji chełmińskiej. Z ostatnich trzech Cysterek jedna opuściła zakon, a dwie przeniesiono do innego klasztoru.

OPACTWO OLIWSKIE
Kontrowersyjna jest wciąż data fundacji oliwskiej, choć wiąże ten fakt z księciem pomorskim Samborem II oraz drugą połową lat osiemdziesiątych XII w. Z pewnością jednak Oliwa stanowiła filię klasztoru w Kołbaczu. W początkowym okresie Cystersi oliwscy pozyskiwali swe dobra głównie wskutek darowizn, później z transakcji handlowych oraz z dzierżaw ziemi i jezior, jak również z dziesięcin. Ważną częścią ekonomii szarych mnichów była też gospodarka młyńska i prowadzenie warsztatów stolarstwa artystycznego oraz drukarni (XVII-XVIII w.)
Okres szczególnego rozkwitu klasztoru miał miejsce za rządów opata Jacka Rybińskiego (1740-82), który wybudował nowszą część Pałacu Opatów, założył ogród ozdobny, zaprojektowany przez największych mistrzów włoskich (dzisiejszy Park Oliwski), dokonał renowacji kościoła św. Jakuba oraz zainicjował budowę organów. Niestety, opactwo i jego posiadłości były wielokrotnie niszczone w wyniku najazdów pruskich, licznych wojen i konfliktów, które przetoczyły się przez Pomorze Gdańskie - od odwetowych za działania misyjne w Prusach (1226 r.), poprzez liczne krzyżackie (od 1246 r. do 1308 r. oraz w XV-XVI w.), protestanckie (1577 r.), aż po szwedzkie (w XVII w.). W wyniku pierwszego rozbioru Polski dobra oliwskie znalazły się w obrębie państwa pruskiego - jego władze 1 października 1831 r. dokonały kasaty. Niedługo potem zmarli ostatni zakonnicy. Kościół klasztorny przydzielono miejscowej parafii katolickiej. Po erygowaniu diecezji gdańskiej (1925 r.) zespół poklasztorny stał się siedzibą Biskupa Gdańskiego i Diecezji Gdańskiej.

OPACTWO PELPLIŃSKIE
Z inicjatywą założenia nowego opactwa, którego macierzą miał być klasztor w Doberanie wystąpił książę pomorski Sambor II. Poparł go w tym względzie biskup włocławski Wolimir, zwracając się w 1261 r. z formalną petycją do kapituły generalnej w Citeaux i dokonując konsekracji cmentarza klasztornego w Pogódkach w 1263 r. Kiedy władzę w dzielnicy tczewskiej objął Mściwój II - w 1274 r. nadał Cystersom wielki kompleks majątkowy w ziemi tymawskiej, na prawym brzegu dolnej Wierzycy, a także wieś Pelplin, której część leżała na lewym brzegu Wierzycy. 27 października 1276 r. Cystersi z Pogódek przenieśli się właśnie tu. Kiedy ich nowa ich siedziba znalazła się w granicach państwa zakonu krzyżackiego, szarzy mnisi uzyskali zatwierdzenie posiadanych praw i majątków od Wielkiego Mistrza Karola z Trewiru. Ich dobra skupione były w dwóch kluczach: pogódkowskim i pelplińskim oraz 5 wsiach położonych nad Wisłą - pod Tczewem i Gdańskiem. Mieli prawa też do trzech jezior na Pojezierzu Kaszubskim. Najstarsze lokacje wsi (na prawie chełmińskim) pochodz z pocz. XIV w. (1302 r. dla Nowej Cerkwi). Liczne nadania i dotacje uczyniły opactwo pelplińskie silnym gospodarczo. Bracia zajmowali się nie tylko gospodarką rolną i rzemiosłem. Opactwo pelplińskie rozwijało kulturę piśmienniczą poprzez systematyczne wzbogacanie zbiorów (kupna, dary), ale też rozwijane klasztorne skryptorium. Ono to powiększało miejscowe zbiory o liczne przykłady piśmiennictwa sakralnego i pragmatycznego: księgi liturgiczne, księgi zmarłych i zwyczajów, kopiariusze przywilejów (teksty dokumentów gospodarczych wystawianych przez Cystersów dla dóbr klasztornych oraz odpisy przywilejów otrzymanych przez klasztor). Opactwo wielokrotnie było grabione i niszczone, m.in. wskutek najazdów husyckich (1433 r.), wojny trzynastoletniej (1454-1466) i najazdów szwedzkich. Spustoszenia czyniły zarazy, pożary i klęski żywiołowe oraz kryzys związany z reformacją. Odnowę duchową i gospodarczą przyniosły rządy opata Mikołaja Kostki (1592-1610) z inspiracji biskupa włocławskiego Hieronima Rozdrażewskiego. Lata świetności opactwa pelplińskiego przypadają na rządy Leonarda Rembowskiego, który zainspirował nowy barokowy wystrój kościoła, powstanie słynnych tabulatur organowych oraz kronik klasztornych. XVII-wieczne wojny oraz rządy pruskie; sekularyzacja majątków ziemskich, ograniczenia w przyjmowaniu nowicjuszy, a od 1810 r. zupełny zakaz ich przyjmowania wyniszczyły klasztor. Ostatnim szesnastu mnichom przyznano dożywotnie renty a w 1823 r. definitywnie zlikwidowano klasztor. Dzięki bulli z 16 lipca 1821 r. powiększona została diecezja chełmińska, a Pelplin ustanowiono jej stolicą (od 1992 r. diecezja pelplińska). Świątynia cysterska została katedrą, a otaczająca ją wieś rozrosła się w miasteczko. W klasztorze umieszczono Wyższe Seminarium Duchowne i biskupie Collegium Marianum.
W zbiorach Biblioteki Seminaryjnej w Pelplinie zachowało się ok. 2000 rękopisów, starodruków i inkunabułów.

OPACTWO BYSZEWSKO-KORONOWSKIE
Klasztor był ufundowany dokumentem wystawionym 25 lipca 1250 r. - książę kujawski Kazimierz zatwierdził darowiznę swojego skarbnika Mikołaja Zbrożka z Byszewa. Obejmowała ona 8 wsi i 4 przysiółki. Z nadania księcia Cystersi otrzymali dalsze dwie wsie. Pierwotne uposażenie klasztoru składało się więc z 10 wsi i 4 przysiółków. Pierwsi zakonnicy przybyli tu w latach 1253-1256.
W 1283 r. Krzyżacy niszczą klasztor, a ok. 1288 r. mnisi przenoszą się do pobliskiego Koronowa. Nowa siedziba Cystersów przez długi czas zwana była Nowym Byszewem. Wskutek translokacji, Cystersi pojawili się około 5 marca 1289 r. w osadzie Smeysche. W tym czasie książę pomorski Mszczuj II nadał im wieś Polaszki nad Wierzycą, z której dochody miały być przeznaczone na budowę nowego klasztoru. Przeniesione ze Starego Byszewa opactwo oficjalnie nosiło miano Corona S. Marie, z czego wywiodła się nowa nazwa miejscowości, w źródłach z 1349 r. po raz pierwszy zapisana jako Koronowo. Nazwa miejscowośći Koronowo pojawia się w źródlach dopiero w roku 1359 i nie dotyczny nazwy dzisiejszego Koronowa. Taką nazwę miala mieć miejscowość Łachowo, niedoszłe miasto - byla to kolejna nieudana próba lokacji miasta przez, już koronowskich, cystersów
Opactwo na nowym miejscu było wielokrotnie grabione, głównie ze względu na położenie nadgraniczne; spalone i zniszczone przez krzyżaków. Nie oszczędzono go także podczas Potopu Szwedzkiego. W 1819 r. nastąpiła kasata klasztoru, w którym ówcześnie zamieszkiwało 14 zakonników. Kościół cysterski zamieniono na parafialny, użytkowany wspólnie przez katolików i ewangelików. Zabudowania klasztorne po 1819 r. zostały przeznaczone na więzienie.

CHEŁMNO (KLASZTOR CYSTEREK OBEDIENCJI BISKUPIEJ)
Według legendy konwent panien Cysterek miał sprowadzić do Chełmna, w 1230 r., pruski biskup misyjny Chrystian z Trzebnicy. W 1266 r Bertold z Czystego i jego żona Krystyna zapisali chełmińskim Cysterkom swe dobra ruchome i nieruchome, zachowując jednocześnie prawo korzystania z nich do śmierci - to pierwsza pewna informacja. Nadanie to potwierdził w 1285 r. biskup chełmiński Werner. W rok po donacji Bertolda z Czystego, na prośbę biskupa Fryderyka i mistrza krajowego Zakonu NMP (Krzyżaków) Ludwika von Baldescheima, burmistrz i rada miejska Chełmna nadali konwentowi cztery działki budowlane wraz z bramą miejską, pod warunkiem trzymania straży w tej części miasta, ponoszenie kosztów utrzymania obwarowań miejskich, a w przyszłości obowiązek wznoszenia murów obronnych. Do tego nadania krzyżacy dołożyli 1 łan i 7 mórg ziemi uprawnej nad rzeką Frybą. W 1275 r. książę pomorski Sambor II przekazał Cysterkom patronat nad kościołem św. Krzyża w Tczewie, strugę i młyn w okolicy Tczewa oraz cztery wsie. W 1295 r. Mikołaj z Rutek przekazał Cysterkom swe dobra; kolejne nadanie (wieś Grabowo) pochodzi z 1312 r. i było aktem wdzięczności mistrza krzyżackiego Konrada z Trewiru za zwycięstwo nad Litwinami. Około 1388 r. klasztor chełmiński połączył się konwentem z Torunia. Konsekwencją tego było nadanie obu klasztorom, w roku 1417, przez wielkiego mistrza Michała Kuchmeistera, części dochodów z kaplicy pielgrzymkowej w Zamartem koło Chojnic, zaś w dwadzieścia lat później przekazanie jej obu klasztorom na własność. W połowie XVII w. konwent posiadał, oprócz patronatów kościelnych, gotówki i innych wartości ruchomych, 29 wsi w pobliżu Chełmna i Świecia. W 1349 r. wielki mistrz zakonu krzyżackiego ufundował w Królewcu filię klasztoru chełmińskiego. Obsadziły ją mniszki z Chełmna i Torunia. Chełmiński klasztor wyróżniał się tym, że podlegał biskupowi diecezjalnemu oraz nie miał męskiego klasztoru opiekuńczego. Dzięki temu w bardzo wielu sprawach korzystać mógł z dużej samodzielności i niezależności. Pozwoliło to np. na odejście, około 1439 r., od przepisów cysterskich i przyjęcie łagodniejszej reguły benedyktyńskiej. Po kasacie, w 1821 r. król pruski przekazał zabudowania klasztorne szarytkom, które zorganizowały szpital, a w 1845 r., szkołę elementarną dla dziewcząt oraz ochronkę. Obecnie część zabudowań zajęta jest przez Dom Pomocy Społecznej dla Dzieci i Dorosłych. Do budynków klasztornych przylega od strony północno-zachodniej wieża Mściwoja (Mestwina) z początku XIII w. - ocalała część byłej warowni krzyżackiej. Zabudowania między Wieżą Mestwina, a kościołem przeznaczone są na pomieszczenia Domu Pomocy Społecznej, na mieszkania sióstr oraz na magazyn i pomieszczenia administracyjne.

TORUŃ (MIEJSCA ZWIĄZANE Z DOMAMI SKUPIENIA CYSTEREK OBEDIENCJI BISKUPIEJ)
Odtworzenie historii klasztoru cysterek w Toruniu nie jest łatwe, bowiem nie zachowały się archiwa kościoła św. Jakuba przekazane wraz z zabudowaniami klasztornymi protestantom. Możemy jedynie mniemać, iż Cysterki sprowadzone zostały do Torunia przez Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Hanno von Sangershausena w 1263 r. W 1341 r. Wielki Mistrz Dietrich von Altenburg nadał Cysterkom prawo patronatu nad kościołem św. Jakuba, probostwem i przykościelną szkołą. Na jego polecenie połączono konwent Cysterek i benedyktynek. Potwierdzając połączenie obu konwentów, Ludwik Konig przekazał patronat nie tylko nad szkołą, ale również nad probostwem i kościołem św. Jakuba, a także dobrami Cysterek. Od tego momentu Cysterki toruńskie pozostawały pod zarzśdem ksieni benedyktynek. W 1349 r. wysłano pięć sióstr do Królewca, celem założenia tam nowego klasztoru cysterskiego. W 1391 r., klasztor benedyktynek strawił pożar. Wówczas zakonnice przeniosły się do obiektu po Cysterkach przy Kościele św. Jakuba. Dzięki licznym darowiznom udało się odbudować klasztor i kościół, do którego w 1410 r. zakonnice powróciły. Część mniszek pozostała na nowym miejscu, tworząc tym samym klasztor filialny. Na skutek zarazy panującej w II połowie XVI w. wszystkie zakonnice wymarły i w 1579 r. kościół i klasztor przejęli ewangelicy. Protestanci postanowili również przejąć podupadły już nieco główny klasztor. Na skutek podstępu odebrano zakonnicom dokumenty dotyczące praw własności klasztoru. W sytuacji, gdy mniszki nie mogły już udowodnić swych praw do obiektów, protestanci bezpodstawnie odebrali im kościół, zabudowania gospodarcze i część budynku klasztornego, w którym natychmiast utworzyli przytułek dla ubogich ewangeliczek, umieszczając w nim kilkanaście kobiet. Zabudowania gospodarcze zostały rozebrane. W ciągu pierwszego wieku swego istnienia klasztor kilkakrotnie zmieniał swoją siedzibę, przenosząc się do różnych kościołów toruńskich: Świętego Krzyża, św. Wawrzyńca, św. Jakuba i w 1415 r. znów do kościoła Świętego Ducha.

INNE OBIEKTY POCYSTERSKIE

Godziszewo (parafia Cystersów lądzkich)
Założycielem osady (1198 r.) był książę pomorski Grzymisław. Pomorski książę Sambor II darował je rycerzowi Janowi z Wyssenberga ten w 1258 r. dał wieś zakładającemu się wówczas klasztorowi Cystersów w Pogódkach. Od 1301 r. majątek godziszewski przejęli biskupi kujawscy. Biskup Maciej przekazał go Cystersom z Lądu koło Kalisza, którzy dzierżawili go od r. 1328 do 1772. Pierwotny kościół p.w. św. Jana Nepomucena w 1747 r. spłonął od uderzenia pioruna. W 1748 r. opat Łukomski wystawił barakowy kościół, którego wystrój pochodzi z lat 1750-1760.

Trąbki Wielkie (parafia Cystersów łekneńskich)
W początkach swego istnienia wieś należała do klasztoru benedyktynów z Mogilna. W r. 1305 zostaje sprzedana przez opata Mikołaja Cystersom z Lądu.
Parafia p.w. Wniebowzięcia NMP pod opieką Cystersów. Po pierwotnym kościele z XIII w. - obecny, barokowy z XVIII w.




psc
psc
psc